კითხვაზე, რატომ ღირს საქართველოში ჩამოსვლა, ჩვეულებრივ ასე პასუხობენ: სამზარეულო, ღვინო და მთები. სამივე პასუხი მართლდება. უფრო ვრცელი პასუხი საქართველოს ისტორია და კულტურაა, სტუმრისთვის კი პრაქტიკული საკითხი ისაა, რამდენი რამ ამ ყველაფრიდან ეტევა თბილისიდან ერთდღიან მოგზაურობაში.
ქვემოთ ის მტკიცებებია, რომლებსაც საქართველოზე ხშირად იმეორებენ. თითოეული თავის წყაროსთანაა გადამოწმებული და თითოეულთან დასახელებულია მოგზაურობა, რომლითაც იქ მიხვალთ. უმეტესობა შემოწმებას უძლებს. რამდენიმეს დათქმა სჭირდება, დათქმა კი, როგორც წესი, უფრო საინტერესო ნაწილია.
ფოტო: Jon Gudorf Photography / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.
ღვინო და რას ნიშნავს „8 000 წელი“
ეს რიცხვი 2017 წლის სტატიიდან მოდის, რომელიც ჟურნალმა Proceedings of the National Academy of Sciences გამოაქვეყნა. მისმა ავტორებმა ორი ნეოლითური ძეგლის, გადაჭრილი გორისა და შულავერის გორის, კერამიკაში შეწოვილი ნაშთები გააანალიზეს. ორივე ძეგლი თბილისიდან დაახლოებით 50 კილომეტრით სამხრეთით, ქვემო ქართლის მხარეშია. ნაშრომში წარმოდგენილია ახლო აღმოსავლეთში ყურძნის ღვინის ყველაზე ადრეული ბიომოლეკულური არქეოლოგიური მტკიცებულება, რომელიც დაახლოებით ძვ. წ. 6000-5800 წლებით თარიღდება.
ორი დათქმის დამახსოვრება ღირს. სტატიის მტკიცება მხოლოდ ახლო აღმოსავლეთით შემოიფარგლება, მასში აღწერილი ჭურჭელი კი ქვევრი არ არის: იგივე სტატია საქართველოში ქვევრის მეღვინეობის ყველაზე ადრეულ არქეოლოგიურ მტკიცებულებას რკინის ხანით, ძვ. წ. VIII-VII საუკუნეებით ათარიღებს. „მსოფლიოში უძველესი ღვინის“ პატიოსანი ვერსია უფრო ვიწროა და სწორედ ამიტომ უფრო საინტერესო.
ქვევრი ის ნაწილია, რომელიც დღესაც გამოიყენება. იუნესკომ ეს მეთოდი არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის სიაში 2013 წელს შეიტანა: ყურძნის წვენი, კანი, კლერტი და წიპწა მიწაში ჩაფლულ კვერცხისებრ თიხის ჭურჭელში იხურება და იქ ხუთიდან ექვს თვემდე დუღს. იგივე ჩანაწერი მარანს ოჯახის სახლის ყველაზე წმინდა ადგილს უწოდებს, და ამ წინადადების წაკითხვა მარანში შესვლამდე გამოგადგებათ.
ისტორიისთვის გასაჩერებელი ადგილი ალავერდის მონასტრის მარანია, კახეთის ღვინის გზები კი იმ მარნებს მოიცავს, სადაც ამ ღვინოს ასხამენ. ვინც დილის 11 საათიდან აგემოვნებს, უკან გზაზე საჭეს არ უნდა მიუჯდეს, და მძღოლთან ერთად კახეთში გატარებული დღის სასარგებლოდ სწორედ ესაა მთელი არგუმენტი.
დმანისი, ყოველივე ამაზე გაცილებით ადრე
იმავე მხარეში სულ სხვა მასშტაბის აღმოჩენაა. ტურიზმის ეროვნული ადმინისტრაცია თავის ქართული არქეოლოგიის გზამკვლევში დმანისს ასე მოიხსენიებს: „ევროპაში ჰომინიდთა უძველესი დასახლება“. სმითსონის ინსტიტუტის ადამიანის წარმოშობის პროგრამა უფრო ფრთხილია: ძეგლზე ნაპოვნი ერთ-ერთი თავის ქალის ასაკს ის დაახლოებით 1,77 მილიონი წლით განსაზღვრავს და მას აფრიკის გარეთ ცნობილ ერთ-ერთ ყველაზე ადრეულ თავის ქალას უწოდებს. დმანისის კიდევ ერთი თავის ქალა ხანდაზმულ მამაკაცს ეკუთვნოდა, რომელმაც კბილების უმეტესობა სიკვდილამდე დიდი ხნით ადრე დაკარგა. გამოდის, რომ მას თავისი ჯგუფი უვლიდა, და სმითსონის ინსტიტუტი ამას ადამიანის ნამარხ ნაშთებში ამგვარი ზრუნვის ერთ-ერთ ყველაზე ადრეულ ცნობილ მტკიცებულებად მიიჩნევს.
სახეებს, ყოველ შემთხვევაში, მანქანის გარეშეც ნახავთ. ტურიზმის ადმინისტრაციის იმავე გზამკვლევის თანახმად, ზეზვად და მზიად წოდებული დმანისელი მამაკაცისა და ქალის რეკონსტრუქციები რუსთაველის გამზირზე, სიმონ ჯანაშიას სახელობის საქართველოს მუზეუმშია გამოფენილი. თავად ძეგლი, მუზეუმ-ნაკრძალი, რომელიც შუა საუკუნეების ქალაქის ნანგრევებსაც მოიცავს, ქვემო ქართლში ცალკე მგზავრობაა.
მცხეთა და IV საუკუნე
მცხეთა ის ნახევარი დღეა, რომლის შემდეგაც კვირის დანარჩენი ნაწილი გასაგები ხდება. იუნესკოს ჩანაწერი მცხეთის ისტორიული ძეგლების შესახებ ქალაქს ძვ. წ. III საუკუნიდან ქართლის, აღმოსავლეთ ქართული სამეფოს, დედაქალაქად აღწერს და იმ ადგილად, სადაც 337 წელს ქრისტიანობა საქართველოს ოფიციალურ რელიგიად გამოცხადდა. მისი ეკლესიები 1994 წლიდან მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსს ატარებს.
ვიზიტის სიმძიმე ორ მათგანზე მოდის: ჯვრის მონასტერი, VI საუკუნის ეკლესია მთაზე, და სვეტიცხოველი, XI საუკუნის საკათედრო ტაძარი ქალაქში. მათი ნახვის თანმიმდევრობა მცხეთის ნახევარდღიან მარშრუტშია აღწერილი. ქალაქიდან ჩრდილოეთით დაახლოებით ოცი წუთის სავალზე (საცობში მეტი) მდებარე მცხეთა თბილისიდან ჩვენს ერთდღიან მოგზაურობებს შორის ერთადერთი ნამდვილი ნახევარდღიანი მარშრუტია. ამიტომ ის საათობრივი ქირაობით ფასდება და არა დღიური ტარიფით, ხოლო ვისაც ურჩევნია, მანქანა საერთოდ არ დაჯავშნოს, მისთვის ტაქსიც სავსებით გამოდგება.
ამ ამბის ერთი ბოლო თბილისშია. გადმოცემის თანახმად, წმინდა ნინოს, რომელიც IV საუკუნეში საქართველოში ქრისტიანობას ქადაგებდა, ვაზის ჯვარი გადაეცა, და ეს ჯვარი დღეს სიონის საკათედრო ტაძარში ასვენია. სხვა სიტყვებით, ღვინოსა და რწმენას საერთო სიწმინდე აქვთ. სიონი ძველ ქალაქში ფეხით გასეირნების ერთ-ერთი ბოლო წერტილია, და არც ამ გასეირნებას სჭირდება მანქანა.
საქართველოს ისტორია და კულტურა, დღესაც ყოველდღიურ ცხოვრებაში
იუნესკოს სიებში ქართული კულტურის კიდევ ორი ჩანაწერი საერთოდ არ უკავშირდება რომელიმე ადგილს. პირველი — დამწერლობა. ქართული სამი ანბანით იწერება: მრგვლოვანით (ასომთავრულით), ნუსხურითა და მხედრულით. მათი ცოცხალი კულტურა 2016 წელს იუნესკოს არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის სიაში შევიდა. მხედრული ის დამწერლობაა, რომელსაც სკოლაში ასწავლიან და რომელიც ოჯახში გადაეცემა. ორი უფრო ძველი ანბანი ძირითადად ეკლესიაში ცოცხლობს: ფსალმუნებში, საგალობლებსა და ხატების წარწერებში.
მეორე — სიმღერა. ქართული მრავალხმიანი სიმღერა იუნესკომ 2001 წელს კაცობრიობის ზეპირსიტყვიერი და არამატერიალური მემკვიდრეობის შედევრად გამოაცხადა, 2008 წელს კი სიაში შეიტანა. ჩანაწერი მას რეგიონების მიხედვით აღწერს: სვანეთში — რთული მრავალხმიანობა, კახეთში — ხმების დიალოგი ბანის ფონზე, დასავლეთ საქართველოში — სამი ნაწილობრივ იმპროვიზებული ხმა. ჩანაწერი იმასაც დასძენს, რომ ზოგიერთი სიმღერა ვაზის კულტს უკავშირდება.
2017 წელს ამ ჩამონათვალს თავად საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნულმა სააგენტომ კიდევ ერთი დაამატა: სუფრისა და სადღეგრძელოების ტრადიციას ეროვნული მემკვიდრეობის სტატუსი მიანიჭა, რაც იმაზე მეტყველებს, თუ რამდენად სერიოზულად ეკიდებიან აქ გრძელ სუფრას.
ოქროს ხანა, დასავლეთით და სამხრეთით
იუნესკოს ჩანაწერი გელათის შესახებ მონასტერს შუა საუკუნეების საქართველოს „ოქროს ხანას“ მიაკუთვნებს — პოლიტიკური სიძლიერისა და ეკონომიკური ზრდის პერიოდს დავით IV აღმაშენებლიდან თამარ მეფემდე. ამ ხანის ორივე ბოლოს თბილისიდან თითო გრძელი დღე სჭირდება.
დავითმა გელათის მშენებლობა 1106 წელს, თავისი დედაქალაქის, ქუთაისის, მახლობლად დაიწყო. მთავარი ტაძარი 1130 წელს დასრულდა, მის აფსიდში კი XII საუკუნის მოზაიკაა: ღვთისმშობელი ყრმით, მთავარანგელოზებს შორის. გელათში აკადემიაც იყო, რომელსაც იუნესკო ძველი საქართველოს კულტურის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ცენტრად მიიჩნევს. ქუთაისის გრძელდღიან მარშრუტში აღწერილია გზაც და ისიც, რაც მის გარშემო ეტევა.
ოქროს ხანის თამარისეული ბოლო ვარძიაა — კლდეში ნაკვეთი მონასტერი, რომლამდეც მტკვრის გასწვრივ ხეობის გზა მიდის. Georgia Today-ის მასალა ძეგლის ისტორიაზე იქ პირველ ინტენსიურ მშენებლობას გიორგი III-ის მეფობით ათარიღებს, ღვთისმშობლის მიძინების ეკლესიას კი 1186 წლით, როცა თამარი მეფობდა. ეკლესიის ჩრდილოეთ კედელზე ორივე მეფეს ხელში მისი მოდელი უჭირავს. თბილისიდან ვარძიამდე მგზავრობა ნამდვილი გრძელი დღეა.
ორივე მგზავრობა წასვლა-დაბრუნებით მთელ დღეს იკავებს და ამის გამო მათ დღიური ტარიფით ვაფასებთ: 1 350 ₾ V-Class-ზე, 1 500 ₾ S-Class-ზე და 2 500 ₾ ნებისმიერ Maybach-ზე. ეს ორი მარშრუტი სტანდარტულ დღეს სცდება, ამიტომ შეთავაზებულ ფასში დამატებითი საათებიც შედის, და ეს ფასი მანქანის გამოგზავნამდე წერილობით დასტურდება.
სვანეთი, რომელიც ერთ დღეში არ ეტევა
ზემო სვანეთი 1996 წლიდან მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაშია. იუნესკოს ჩანაწერი ზემო სვანეთის შესახებ აღნიშნავს, რომ მხარე ხანგრძლივმა იზოლაციამ შემოინახა, და აღწერს კოშკიან სახლებს: ისინი საცხოვრებლადაც გამოიყენებოდა და თავდაცვით საგუშაგოებადაც იმ მომხდურების წინააღმდეგ, რომლებიც მხარეს აწიოკებდნენ.
ეს ამ სტატიაში ერთადერთი ადგილია, სადაც თბილისიდან ერთ დღეში წასვლა და დაბრუნება შეუძლებელია. იქ მისასვლელი მარშრუტები სვანეთში საგზაო მგზავრობის მიმოხილვაშია აღწერილი, ჩვენ კი სვანეთს მრავალდღიან ჯავშნად ვაფასებთ, წერილობით და წინასწარ. თუ მთები აუცილებლად ერთ დღეში უნდა ჩაეტიოს, ამას თბილისიდან ყაზბეგში მგზავრობა ახერხებს.
მანქანა სტუმრებს კარამდე მიიყვანს; კარს მიღმა ისტორიის ახსნა გიდის საქმეა, გიდი კი ცალკე იჯავშნება. ადგილების სია booking@soitblack.com-ზე გამოგვიგზავნეთ და ფასს წერილობით მიიღებთ მანამ, სანამ რომელიმე მანქანა გამოიგზავნება.